اضطراب در کودکان یکی از چالشهای مهم سلامت روان است که در سالهای اخیر توجه والدین، مربیان و متخصصان را بیش از گذشته به خود جلب کرده است. کودکان، برخلاف بزرگسالان، معمولا توانایی بیان مستقیم نگرانیها و ترسهای درونی خود را ندارند و همین موضوع باعث میشود اضطراب آنها به شکل رفتارهای نگرانکننده یا علائم جسمی بروز پیدا کند. نادیده گرفتن این نشانهها میتواند زمینهساز مشکلات عاطفی، اجتماعی و تحصیلی در آینده شود.
در این مقاله از مجله اکالا به بررسی علائم اضطراب در کودکان و نوجوانان میپردازیم و روشهای عملی برای مقابله با آن را به شما معرفی میکنیم.
اضطراب در کودکان چیست؟
اضطراب در کودکان حالتی از نگرانی، ترس یا تنش ذهنی است که شدت آن با موقعیت تناسب ندارد یا برای مدت طولانی ادامه پیدا میکند.
احساس نگرانی کوتاهمدت در شرایط جدید، بخشی طبیعی از رشد کودک است؛ اما زمانی که این احساس دائمی شود و عملکرد روزمره کودک را مختل کند، باید آن را جدی گرفت.
اضطراب در کودکان چه علائمی دارد؟
اضطراب میتواند به شکلهای مختلفی بروز کند و معمولا ترکیبی از علائم جسمی، رفتاری و هیجانی را به همراه دارد. این نشانهها را در مجموع میتوان چنین برشمرد:
علائم فیزیکی اضطراب در کودکان
- دردهای مکرر در ناحیه شکم یا سردرد بدون علت پزشکی مشخص؛
- حالت تهوع یا کاهش اشتها؛
- اختلال در خواب، دیدن کابوس یا ترس از تنها خوابیدن؛
- تعریق بیش از حد یا تپش قلب؛
- احساس خستگی و بیحالی مداوم؛
علائم رفتاری اضطراب در کودکان
- وابستگی شدید به والدین و مقاومت در برابر جدایی؛
- اجتناب از حضور در مدرسه، مهمانی یا موقعیتهای اجتماعی؛
- زودرنج شدن، گریههای ناگهانی یا پرخاشگری؛
- تکرار رفتارهای عصبی مانند جویدن ناخن یا بازی با موها؛
- کنارهگیری از بازی و تعامل با همسالان؛
علائم هیجانی و ذهنی اضطراب در کودکان
- نگرانی مداوم درباره پیشآمدها و رویدادهای آینده؛
- ترسهای غیرمنطقی یا اغراقآمیز؛
- پایین بودن اعتماد به نفس و ترس دائمی از اشتباه کردن؛
- حساسیت شدید به قضاوت یا انتقاد دیگران؛
- احساس ناامنی و نیاز دائمی به تایید و اطمینان گرفتن از دیگران.
رایجترین عوامل اضطراب در کودکان چیست؟
اضطراب کودکان معمولا حاصل ترکیبی از شرایط مختلف است و به طور معمول از یک عامل واحد سرچشمه نمیگیرد. موارد زیر از رایجترین دلایل اضطراب در کودکان به حساب میآیند:
- فشارهای تحصیلی یا انتظارات بیش از حد والدین؛
- تغییرات مهم زندگی مانند جابهجایی، طلاق یا از دست دادن عزیزان؛
- مشاهده اضطراب یا استرس مزمن در والدین؛
- تجربه اتفاقات ترسناک یا آسیبزا؛
- محیط خانوادگی پرتنش یا غیرقابل پیشبینی؛
بیشتر بخوانید: اضطراب دانشآموزان را چگونه درمان کنیم؟
انواع اضطراب در کودکان
اضطراب در کودکان شکلهای مختلفی دارد و شناخت نوع آن به والدین و متخصصان کمک میکند مداخله موثرتری داشته باشند. مهمترین انواع اضطراب در دوران کودکی از این قرار است:
اضطراب جدایی
یکی از شایعترین انواع اضطراب در کودکان خردسال است که با ترس شدید از جدا شدن از والدین یا مراقبان اصلی همراه میشود. کودک ممکن است هنگام رفتن به مهد یا مدرسه به شدت گریه کند، دلدرد داشته باشد یا تمایلی به جدا شدن نداشته باشد.
اضطراب فراگیر یا اضطراب عمومی
کودکی که اضطراب فراگیر را تجربه میکند، تقریبا درباره همهچیز از درس و نمره گرفته تا سلامت اعضای خانواده نگران است. این نگرانیها به طور مداوم و کنترلناپذیر او را آزار میدهند و اغلب با تنش و خستگی بدنی همراه میشوند.
اضطراب اجتماعی
کودک از قرار گرفتن در جمع، صحبت کردن در کلاس یا تعامل با همسالان دچار وحشت شدید میشود. ترس از قضاوت شدن یا مسخره شدن، عامل اصلی این نوع اضطراب است.
فوبیا یا ترسهای خاص
در این وضعیت، ترس شدید و غیرمنطقی از یک موقعیت یا شیئی خاص مانند تاریکی، برخی از حیوانات، ارتفاع، آمپول یا صداهای بلند، کودک را آزار میدهند. این ترس معمولا موجب اجتناب کامل کودک از قرارگیری در موقعیت مورد نظر میشود.
اضطراب امتحان و عملکرد
این نوع اضطراب بیشتر در سنین مدرسه دیده میشود و با ترس شدید از شکست، اشتباه کردن یا پایین بودن نمره همراه است. در چنین شرایطی ممکن است کودک با وجود آمادگی کافی، در زمان امتحان دچار استرس شدید شود.
اختلال وسواس فکری-عملی (OCD)
برخی از کودکان افکار تکرار شونده و آزار دهندهای (وسواس فکری) دارند که برای کاهش اضطراب ناشی از آنها، رفتارهای تکراری خاصی انجام میدهند. برای مثال، دستهای خود را به طور مکرر میشویند یا برخی از موارد را به طور مداوم چک میکنند.
اختلال استرس پس از سانحه (PTSD)
اختلال استرس پس از سانحه در کودکانی مشاهده میشود که یک تجربه آسیبزا مانند تصادف، جنگ، درگیری خانوادگی و خیابانی یا از دست دادن عزیزان را تجربه کردهاند.
در این وضعیت، کودک دچار کابوس میشود، همیشه گوش به زنگ و منتظر اتفاقات ناخوشایند است و دائما حادثهای را مرور میکند که موجب آزار و اذیت او شده است.
روشهای عملی برای کمک به کاهش اضطراب کودکان
در ادامه، برخی از عملیترین روشهای کاهش اضطراب کودکان را به شما معرفی میکنیم:
شنونده فعال باشید
به کودک اجازه دهید بدون ترس از قضاوت، احساساتش را بیان کند. گاهی فقط شنیده شدن افکار و احساسات، به کودکان کمک میکند نیمی از مسیر آرامش را پشت سر بگذارند.
احساسات کودک را معتبر بدانید
به جای کوچک شمردن ترسها، آنها را بپذیرید و به کودک نشان دهید که احساسش را درک میکنید.
برنامه روزانه قابل پیشبینی ایجاد کنید
ایجاد روتین مشخص برای خواب، غذا و بازی، حس امنیت را در کودک تقویت میکند و استرس او را کاهش میدهد.
تمرینهای ساده آرامسازی آموزش دهید
نفس عمیق، کشش بدن یا تصور یک مکان امن میتواند به کودک در کنترل اضطراب کمک کند.
بیشتر بخوانید: تکنیک تنفسی برای کاهش استرس و اضطراب
از بازی و فعالیتهای هنر برای تخلیه هیجان استفاده کنید
نقاشی، بازیهای نمایشی و قصهگویی از موثرترین ابزارها برای بیان اضطراب پنهان کودک و کاهش اضطراب هستند.
به جای ضعفها بر توانمندیهای کودک تمرکز کنید
حتی اگر نتیجه کامل نباشد، تلاشهای کودک را تشویق کنید و از این طریق، اعتماد به نفس او را افزایش دهید.
محرکهای اضطرابآور را کاهش دهید
رد و بدل کردن اخبار منفی، محتوای خشن یا بحثهای پرتنش را در حضور کودک کاهش دهید. این کار تا اندازه زیادی به کاهش اضطراب بچهها کمک میکند.
الگوی رفتاری خوبی باشید
کودکان اضطراب را از رفتار بزرگسالان یاد میگیرند؛ بنابراین، مدیریت استرس والدین به شکل قابل توجهی در کاهش اضطراب در بچهها تاثیرگذار خواهد بود.
فعالیت بدنی منظم را جدی بگیرید
ورزشهای سبک و منظم و همچنین، تحرک روزانه به تخلیه انرژی منفی و تنظیم هیجانات کودک کمک میکند.
به متخصص و روانشناس مراجعه کنید
اگر اضطراب کودک شدید یا ماندگار است، کمک گرفتن از افراد متخصص یا روانشناس کودکان بهترین تصمیم خواهد بود.
در نهایت، اضطراب در کودکان یک مسئله رایج و در عین حال، قابل کنترل است. شناسایی زودهنگام نشانهها و واکنش آگاهانه والدین میتواند از بروز مشکلات عمیقتر در آینده جلوگیری کند. ایجاد محیطی امن، حمایت عاطفی مداوم و استفاده از راهکارهای عملی، به کودک کمک میکند احساس آرامش بیشتری داشته باشد و مسیر رشد روانی سالمتری را تجربه کند.
اگرچه همیشه نمیتوانید حوادث و سوانح را کنترل کرده و از بروز اتفاقات ناخوشایند جلوگیری کنید؛ اما با اجرای این روشها میتوانید استرس کودکان را تا جای ممکن کاهش دهید. کافی است نکات ساده این مقاله از بخش سبک زندگی اکالا را با دقت مطالعه کنید و جدی بگیرید.
